Tóm tắt nhanh
- Răng và xương hàm dịch chuyển vì lực rất nhẹ kéo dài nhiều giờ mỗi ngày, không phải vì lực mạnh trong vài giây.
- Mút tay trước 3 tuổi là bình thường; cái cần theo dõi là thói quen kéo dài sau mốc đó.
- Thở miệng và ngủ ngáy là hai mục nên đọc kỹ: nguyên nhân thường ở đường thở, trình tự đúng là đường thở trước, răng sau, nơi khám đầu tiên thường là tai mũi họng.
- Bài viết để ba mẹ nhận ra và biết đi đâu, không phải để ba mẹ tự trách mình.
Vì sao một thói quen nhỏ lại đổi được hình dạng hàm?
Câu trả lời nằm ở thời gian, không ở độ mạnh. Răng đứng yên nhờ các lực quanh nó cân bằng: lưỡi đẩy từ trong ra, môi và má ép từ ngoài vào. Y văn chỉnh nha (Proffit, Contemporary Orthodontics) gọi đó là học thuyết cân bằng, cái làm răng dịch chuyển là lực rất nhẹ nhưng liên tục, ngưỡng thường được nêu là khoảng 6 tiếng mỗi ngày. Cả năm thói quen dưới đây đều chạy theo nguyên lý ấy, trên bộ xương hàm đang lớn và còn mềm dẻo của con.
1. Mút tay và mút ti giả
Cơ chế và dấu hiệu. Ngón tay hoặc núm ti chặn hai hàng răng cửa chạm nhau (lâu ngày thành cắn hở) và đẩy răng cửa trên chìa ra; áp suất âm khi mút còn ép hai má vào cung hàm trên nên hàm trên hẹp lại. Ở nhà: ngón tay hay mút có da nhăn, đôi khi chai; cho con cắn khít rồi nhìn răng cửa có hở, có chìa không.
Mốc tuổi. Mút tay là hành vi bình thường ở trẻ nhỏ. Hiệp hội Nha khoa Trẻ em Hoa Kỳ (AAPD) khuyến cáo cho trẻ đi khám khi thói quen còn dai dẳng ở mốc 3 tuổi, hoặc sớm hơn nếu đã có dấu hiệu sai khớp cắn; thời lượng mút quan trọng hơn tần suất. Với ti giả: cai trong nửa sau của năm đầu đời để giảm nguy cơ viêm tai giữa.
Làm gì. Đừng phạt, đừng bôi thứ đắng lên tay con, phạt thường làm thói quen bám chắc hơn. Ghi lại con mút lúc nào, đưa thứ thay thế đúng khoảnh khắc ấy, khen mỗi buổi con không mút.
2. Đẩy lưỡi
Cơ chế và dấu hiệu. Ở kiểu nuốt chưa trưởng thành, lưỡi lách ra trước, ép vào mặt trong răng cửa; đáng chú ý hơn là tư thế nghỉ của lưỡi, cả ngày lưỡi nằm thấp, tì vào răng cửa thay vì áp lên vòm miệng. Vì vậy đẩy lưỡi hay đi cùng cắn hở và răng cửa thưa dần. Ở nhà: cho con uống một ngụm nước, vén nhẹ môi xem lúc nuốt đầu lưỡi có lách ra giữa hai hàng răng không; con có nói ngọng các âm t, x, s không.
Mốc tuổi. Nuốt đưa lưỡi ra trước là kiểu nuốt bình thường của trẻ nhỏ; Hiệp hội Ngôn ngữ, Thính học Hoa Kỳ (ASHA) xem việc chuyển dần sang kiểu nuốt trưởng thành là tiến trình phát triển bình thường, và y văn ghi nhận một tỷ lệ rất lớn trẻ 5-8 tuổi vẫn còn biểu hiện đẩy lưỡi. Cần khám khi đẩy lưỡi còn rõ sau khi răng cửa vĩnh viễn đã mọc đủ, kèm khe hở giữa hai hàng răng cửa hoặc nói ngọng dai dẳng.
Làm gì. Không tự tập lưỡi cho con theo hướng dẫn trên mạng, không tự mua khí cụ chặn lưỡi. Đẩy lưỡi rất hay là hậu quả của nguyên nhân khác: mũi tắc, amidan quá phát nên lưỡi phải nằm thấp, hoặc thắng lưỡi ngắn. Ba mẹ quay video ngắn lúc con nuốt và lúc con nói để bác sĩ tìm nguyên nhân nền.
Một nhánh riêng: thắng lưỡi ngắn
Thắng lưỡi là lớp niêm mạc bám từ sàn miệng lên gốc lưỡi, giúp kiểm soát chuyển động lưỡi khi phát âm và khi nuốt; Bác sĩ Trung nói thẳng rằng chức năng đầy đủ của nó y học vẫn chưa hiểu hết. Khi bám quá ra trước, nó giữ đầu lưỡi lại, và vì bám ngay mặt trong răng cửa dưới:
“Bởi vì thắng lưỡi nó cứ bám liên tục, bởi vì một ngày chúng ta cứ nuốt nước bọt 5 giây một lần, rồi là cái quá trình mà chuyển động, thì nó có thể làm sai lệch toàn bộ cái răng cửa dưới của con.”, Bác sĩ Trung
Phép thử ba mẹ làm được ngay. Bảo con co lưỡi lên chạm vòm miệng, Bác sĩ gọi vui là “nóc hàm trên”. Để ý ba điều: con có nâng được đầu lưỡi lên chạm vòm không · thắng lưỡi có bám ra tận đầu lưỡi không · đầu lưỡi thè ra có bị kéo lõm thành hình trái tim không. Dấu hiệu khác: bú bình phát tiếng kêu, răng cửa dưới thưa hoặc ngả ra trước.
Thời điểm và cách xử lý. Theo Bác sĩ Trung, thời điểm lý tưởng là ngay sau sinh; ở Việt Nam ba mẹ thường chỉ phát hiện khi con tập nói và nói ngọng. Nhưng Bác sĩ nói rõ: phát hiện lúc nào thì xử lý lúc đó, sau khi được bác sĩ nha khoa hoặc nhi khoa tham vấn. So với dao kéo thường và dao điện, ông cho biết laser diode là lựa chọn ông ưu tiên: gọn trong khoảng 15 phút, ít chảy máu, con về luôn và sinh hoạt bình thường luôn.
3. Thở miệng: mục ba mẹ nên đọc kỹ
Cơ chế. Bình thường trẻ thở bằng mũi, môi khép nhẹ, lưỡi áp lên vòm miệng, cái lưỡi ở đúng vị trí đó là giàn giáo đỡ hàm trên từ bên trong, cân bằng lực hai má ép vào từ ngoài. Khi đường thở trên bị cản, VA (amidan vòm) hoặc amidan quá phát, viêm mũi dị ứng, nghẹt mũi kéo dài, con phải há miệng thở: lưỡi tụt thấp, giàn giáo mất đi, má vẫn ép vào cả ngày lẫn đêm.
Y văn ghi nhận liên hệ đều đặn giữa thở miệng kéo dài và các thay đổi trong phát triển hàm mặt: hàm trên hẹp, vòm miệng cao, mặt phát triển thiên theo chiều dài, môi không khép kín khi nghỉ, sai khớp cắn. Xin nói rõ mức độ chắc chắn: tính nhân quả vẫn còn được tranh luận, vì các nghiên cứu dùng tiêu chuẩn khác nhau. Điều được đồng thuận là kiểu thở và cách khuôn mặt con phát triển đi cùng nhau, thấy con thở bằng miệng là lý do chính đáng để đi khám, không phải lý do để hoảng sợ.
Đây cũng là mạch lập luận của Bác sĩ Trung, và là lý do ông xếp mốc 3-4 tuổi vào các thời điểm cần được tư vấn:
“Nếu chúng ta phát hiện ra con của bạn bị những vấn đề như là amidan hay là VA thì chúng ta sẽ cần phải được tư vấn bởi bác sĩ niềng răng, để chúng ta biết rằng những vấn đề đó sẽ gây ra đến vấn đề về đường thở, lại sẽ làm cho con phải thở miệng, và sau này nó sẽ ảnh hưởng đến vấn đề về phát triển răng sau này, rất là nhiều, phát triển xương của con rất là nhiều.”, Bác sĩ Trung
Dấu hiệu ở nhà. Quan sát lúc con không để ý, xem tivi, làm bài, đang ngủ. Miệng có hé ở tư thế nghỉ? Quầng thâm dưới mắt dù ngủ đủ giờ? Hay nghẹt mũi, sáng dậy khô miệng? Con có phải gồng cơ cằm mới khép được môi? Cái đáng kể là con thở bằng miệng bao nhiêu giờ mỗi ngày, không phải con bao nhiêu tuổi.
Làm gì, mấu chốt là trình tự. Xử lý đường thở trước, rồi mới tính chuyện răng: mũi còn tắc thì con vẫn há miệng thở, bất kể đang đeo khí cụ gì. Nơi khám đầu tiên thường là tai mũi họng, không phải nha khoa. Song song, cho con khám chỉnh nha để đọc khớp cắn và hướng tăng trưởng.
4. Ngủ ngáy
Tiếng ngáy là âm thanh của một đường thở đang bị hẹp, không phải một nét ngộ nghĩnh. Với hàm mặt, ngủ ngáy là phiên bản ban đêm của thở miệng: con há miệng thở tám đến mười tiếng liên tục, đêm này qua đêm khác. Đáng lo hơn cả hàm răng là chất lượng giấc ngủ, giấc ngủ đứt quãng ảnh hưởng tới sự phát triển, khả năng tập trung và hành vi ban ngày.
Dấu hiệu ở nhà. Vào phòng lúc con ngủ say: con ngáy đều đặn từ ba đêm mỗi tuần trở lên? Há miệng thở? Có lúc tiếng thở ngừng lại rồi con thở hắt lên? Trằn trọc, đổ mồ hôi, nghiến răng? Ban ngày khó đánh thức, lơ đãng hoặc hiếu động quá mức?
Mốc tuổi. Ngủ ngáy cần được xem xét ở bất kỳ tuổi nào, không có mốc chờ. Hướng dẫn thực hành của AAP (2012) về hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn ở trẻ khuyến cáo sàng lọc hỏi về ngáy cho mọi trẻ; trẻ ngáy kèm triệu chứng gợi ý cần được đo đa ký giấc ngủ hoặc chuyển khám chuyên khoa. Cũng theo hướng dẫn này, khi trẻ có ngưng thở khi ngủ kèm phì đại amidan/VA và không có chống chỉ định phẫu thuật, cắt amidan và nạo VA là điều trị đầu tay.
Làm gì. Quay một đoạn video 20-30 giây lúc con ngủ say, có tiếng, nó nói được nhiều hơn mọi lời mô tả. Ghi lại mấy đêm mỗi tuần, có kèm ngừng thở không, rồi đưa con đi khám tai mũi họng.
5. Chống cằm, tì má, nằm nghiêng một bên
Bốn thói quen trên tác động từ bên trong miệng; nhóm này tác động từ bên ngoài: bàn tay tì vào một bên cằm suốt giờ ngồi học, nằm nghiêng đè một bên mặt, chỉ nhai một bên, vẫn là lực rất nhẹ, đúng một chỗ, kéo dài hàng giờ. Xin nói rõ mức độ chắc chắn: bằng chứng nghiên cứu về việc chống cằm gây lệch mặt còn hạn chế, và y văn không có mốc tuổi riêng cho nó.
Ở nhà: xem tay con có luôn chống dưới cùng một bên cằm không; chụp một tấm ảnh thẳng mặt xem đỉnh cằm có lệch không. Sửa cái bàn trước khi sửa đứa trẻ. Cần bác sĩ khi cằm lệch rõ trên ảnh, hai hàm trượt sang một bên lúc cắn lại, hoặc con mỏi hàm và nghe tiếng lục cục khi há miệng.
Ba mẹ cần nhớ
- Cái làm dịch chuyển răng và xương là thời gian, không phải sức mạnh.
- Với thở miệng và ngủ ngáy: đường thở trước, răng sau, nơi khám đầu tiên thường là tai mũi họng. Chỉnh răng trong khi con vẫn há miệng thở là làm việc với hậu quả mà bỏ qua nguyên nhân.
- Không thói quen nào trong bài là lỗi của ba mẹ. Việc của ba mẹ là nhận ra và biết đi đâu.
Câu hỏi ba mẹ hay hỏi
Con em 4 tuổi vẫn mút tay, răng đã hơi hở. Bỏ được thì răng có tự về không?
Có trường hợp khe hở thu hẹp đáng kể sau khi thói quen chấm dứt, thường gặp hơn khi con còn nhỏ và răng vĩnh viễn chưa mọc. Nhưng mức độ hồi phục khác nhau tuỳ từng ca, nên cho con đi khám để bác sĩ ghi nhận và theo dõi bằng dữ liệu.
Con em ngáy nhưng ngủ vẫn ngon, có cần đi khám không?
Nên đi khám. Hướng dẫn của AAP khuyến cáo sàng lọc ngáy cho mọi trẻ, chính vì nhiều trẻ ngáy trông vẫn ngủ bình thường dưới mắt ba mẹ. Ba mẹ quay một đoạn video ngắn lúc con ngủ say và mang tới buổi khám tai mũi họng.
Cắt amidan và nạo VA rồi thì có phải niềng răng nữa không?
Hai việc trả lời hai vấn đề khác nhau. Xử lý đường thở là để con thở lại bằng mũi và ngủ được yên. Còn những gì đã xảy ra với hàm và khớp cắn thì cần một buổi khám chỉnh nha riêng, có ca cần can thiệp, có ca chỉ cần theo dõi định kỳ.
Đọc tiếp trong cẩm nang
- Răng cửa không chạm nhau (cắn hở): thường không phải lỗi của răng
- 12 dấu hiệu ở răng và mặt của con mà ba mẹ nên cho đi khám
- Niềng răng cho con: cẩm nang toàn tập cho ba mẹ (4-16 tuổi)
Thói quen xấu ảnh hưởng răng hàm của trẻ thường âm thầm, ba mẹ ở cạnh con hàng ngày lại khó nhận ra nhất. Nếu con ngủ ngáy, thở miệng hay còn mút tay, ba mẹ cho con đi khám để biết cái nào tự hết, cái nào cần can thiệp.
Lưu ý: Bài viết cung cấp thông tin giáo dục sức khoẻ, không thay thế việc thăm khám trực tiếp. Mỗi trẻ có tình trạng riêng; kết quả điều trị khác nhau tuỳ từng ca.
Giám đốc chuyên môn Nha khoa Bác sĩ Trung Long Biên & Cộng sự. Theo đuổi chuyên sâu về cắn khớp và khớp thái dương hàm từ năm 2016, tốt nghiệp chương trình nha khoa liên ngành quốc tế VieSID (2026), đã tiếp nhận và điều trị hơn 1.000 ca rối loạn khớp thái dương hàm.
Xem thêm thông tin ›