Tóm tắt nhanh
- Không khuôn mặt nào cân đối tuyệt đối, lệch nhẹ có ở hầu hết mọi người. Nhưng khác các sai khớp cắn khác, lệch có xu hướng rõ dần theo tăng trưởng.
- Lệch ở trẻ thường thuộc ba nhóm: do răng (một điểm cắn chéo buộc con trượt hàm), do xương, do thói quen.
- Ba mẹ quan sát tại nhà bằng một tấm ảnh mặt thẳng và một lần cho con há to miệng, để biết có nên đi khám, không phải để tự chẩn đoán.
- Khi hàm bị buộc trượt sang một bên, hai khớp thái dương hàm làm việc ở hai tư thế khác nhau. Tiếng kêu hay mỏi hàm không có nghĩa con mắc bệnh lý khớp, nhưng là lý do chính đáng để khám.
Trước hết, xin ba mẹ yên tâm: rồi mới đến lý do nên khám sớm
Ba mẹ hay nhắn tới phòng khám: “Em soi ảnh con thấy cằm hơi lệch sang phải, càng nhìn càng thấy lệch. Con em có làm sao không bác sĩ?” Câu trả lời trung thực: rất có thể không sao, nhưng nên đi khám để biết chắc. Không khuôn mặt nào cân đối tuyệt đối; bất đối xứng nhẹ là đặc điểm bình thường của khuôn mặt người, được ghi nhận rộng rãi trong y văn hình thái sọ mặt. Bài này nói về mức lệch nên được bác sĩ nhìn qua, nhất là lệch đi kèm một cái sai trong cách con cắn.
Điều khiến nhóm lệch khác các sai khớp cắn khác nằm ở tăng trưởng. Vùng lồi cầu, đầu trên xương hàm dưới, nằm trong khớp thái dương hàm, là một nơi xương hàm lớn lên. Nếu hai bên không được kích thích như nhau, chênh lệch được nhân lên theo từng năm: rất nhỏ lúc con sáu tuổi, có thể rõ hơn hẳn sau tuổi dậy thì, không phải vì “bệnh nặng lên” mà vì cả khuôn mặt đã to lên.
“Những vấn đề điều trị xương sẽ được điều trị ở lứa tuổi dưới 11-12 tuổi. Còn trên 11-12 tuổi thì chúng ta sẽ điều trị vấn đề về răng là chủ yếu thôi.” (Bác sĩ Trung)
Mốc 11-12 tuổi là vùng đỉnh tăng trưởng, tuỳ tuổi xương từng trẻ chứ không phải con số cứng. Khi con còn tăng trưởng, ta còn tác động được vào hướng phát triển hai bên hàm.
Ba nhóm nguyên nhân

1. Lệch do RĂNG: bắt đầu từ một điểm chạm sai
Hình ảnh điển hình: con có cắn chéo một bên ở vùng răng hàm, răng hàm trên bên đó nằm phía trong răng hàm dưới thay vì trùm ra ngoài. Khi cắn lại, một điểm chạm sớm cản đường, nên con trượt hàm dưới sang bên đó cho khít; động tác ấy lặp lại mỗi bữa ăn, mỗi lần nuốt nước bọt.
Giai đoạn đầu đây mới là lệch chức năng: con há miệng thì hai hàm vẫn đúng vị trí, chỉ khi cắn khít cằm mới đi lệch, xương chưa sai, chỉ đường đi của hàm sai. Nhưng y văn chỉnh nha ghi nhận cắn chéo một bên kèm trượt hàm kéo dài ở trẻ đang lớn có thể dẫn tới bất đối xứng thật của xương hàm dưới. Đó là lý do nhóm này nên khám sớm, không phải vì nguy hiểm, mà vì nó có thể chuyển nhóm nếu để lâu.
2. Lệch do XƯƠNG: hai bên hàm phát triển không đều
Cái sai nằm ở chính khối xương: một bên xương hàm dưới dài hơn hoặc cao hơn bên kia. Dấu hiệu nhận ra: cằm lệch cả khi con há miệng lẫn khi cắn khít. Nguyên nhân có thể là yếu tố phát triển tự nhiên, yếu tố gia đình, hoặc hậu quả của một sự kiện cũ, điển hình là chấn thương vùng cằm (xem phần cuối bài). Nhóm này cần phim mới đánh giá được, kế hoạch phụ thuộc nhiều vào con còn bao nhiêu tăng trưởng phía trước, và có những mức lệch xương mà chỉnh nha đơn thuần không xử lý được.
3. Lệch do THÓI QUEN: nhóm ba mẹ giúp được nhiều
- Nhai một bên kéo dài. Trẻ hầu như không tự dưng nhai lệch; thường có lý do ở bên kia, một răng sâu đau, một răng lung lay, lợi viêm, hoặc điểm cắn vướng. Con né bên đau rồi thành nếp, kể cả sau khi răng kia đã hàn xong, như đứa trẻ đeo cặp lệch một bên vai nhiều năm: cơ thể đang lớn thích nghi theo tư thế nó quen.
- Chống cằm hoặc tì một bên má vào tay khi ngồi học, kéo dài mỗi ngày.
- Nằm nghiêng cố định một bên trong thời gian rất dài.
Việc trước tiên ở nhóm này không phải khí cụ chỉnh nha, mà là tìm và xử lý lý do gốc: hàn chiếc răng sâu đang làm con né, đổi tư thế ngồi học, nhắc con nhai đều hai bên.
Nhìn nhanh ba nhóm
| Cái đang sai | Gợi ý nhận ra | Hướng xử lý chung | |
|---|---|---|---|
| Do răng | Đường đi của hàm khi cắn | Há miệng cằm cân, cắn khít cằm lệch | Bỏ điểm cản, trả hàm về đường đi đúng |
| Do xương | Kích thước hai bên khối xương | Cằm lệch cả khi há lẫn khi cắn | Đánh giá bằng phim; tuỳ tăng trưởng còn lại |
| Do thói quen | Cách con dùng hàm hằng ngày | Nhai gần như một bên; hay chống cằm | Xử lý lý do gốc trước, rồi sửa thói quen |
Ba nhóm có thể chồng lên nhau trên cùng một đứa trẻ, và bảng trên không dùng để tự xếp loại cho con.
Ba mẹ quan sát ở nhà thế nào

Ba việc dưới đây làm trong năm phút, mục đích là để biết có nên đưa con đi khám hay không.
① Chụp một tấm ảnh mặt thẳng cho đúng, ảnh sai thì kết luận cũng sai. Cần đủ sáng và chiếu đều từ phía trước, con nhìn thẳng ống kính, đầu không nghiêng không ngẩng, mặt thả lỏng, không cười, vén tóc lộ trán.
Trên ảnh, so ba mốc: đường giữa hai răng cửa trên, đường giữa hai răng cửa dưới, và sống mũi. Ở phần lớn trẻ, đường giữa hàm trên gần thẳng hàng với sống mũi. Nếu đường giữa hàm dưới lệch rõ so với đường giữa hàm trên, đó là điều đáng mang đi khám.
② Xem đường đi của hàm khi con há to. Cho con há miệng thật to, chậm rãi; nhìn khe giữa hai răng cửa dưới. Khe ấy đi thẳng xuống, hay chệch sang một bên rồi mới xuống?
③ So hai tư thế. Nhìn cằm con khi há miệng, rồi khi cắn khít. Chỉ lệch khi cắn khít thì gợi ý cái lệch đến từ đường cắn; lệch ở cả hai tư thế thì gợi ý có phần cấu trúc, gợi ý hướng, không phải kết luận.
Giữ lại những tấm ảnh này, càng có ích nếu có thêm ảnh con một hai năm trước để so.
Chỗ nối với khớp thái dương hàm
Khớp thái dương hàm nối xương hàm dưới với hộp sọ, nằm ngay trước lỗ tai hai bên. Điểm đặc biệt: hai khớp trái và phải nối vào cùng một xương, nên buộc phải làm việc cùng nhau. Khi con phải trượt hàm sang một bên để cắn khít, hai khớp không còn ở cùng một tư thế: một bên bị đẩy về sau hoặc vào trong, bên kia trượt ra trước, ngày nào cũng vậy, trong lúc con vẫn đang lớn.
Nghiên cứu chỉnh nha về lệch hàm sang bên (Ishizaki 2010, 116 bệnh nhân; Velásquez 2017, khảo sát bằng CBCT) ghi nhận nhóm này thường đi kèm cắn chéo vùng răng sau, lệch đường giữa răng, mặt phẳng cắn nghiêng, và tỷ lệ rối loạn bên trong khớp cao hơn. Xin đọc cho đúng: đây là tương quan trên nhóm bệnh nhân đến khám, không phải quy luật nói rằng con lệch thì sẽ hỏng khớp.
Những dấu hiệu ba mẹ nên để ý, không phải để lo, mà để kể lại cho bác sĩ:
- Tiếng kêu lục cục hoặc lạo xạo ở vùng trước tai khi con há hoặc ngậm. Ba mẹ đặt nhẹ hai đầu ngón tay lên vùng trước hai tai con, cho con há ngậm vài lần, xem hai bên có giống nhau không.
- Con kêu mỏi hàm, mỏi vùng thái dương, hoặc đau khi ăn đồ dai.
- Há miệng thấy vướng, há không to được như trước, hoặc có lúc kẹt rồi mới há tiếp.
- Nghiến răng khi ngủ, ba mẹ nghe tiếng ken két về đêm.
Cần nói rõ: có một trong những dấu hiệu trên không có nghĩa là con đã mắc bệnh lý khớp thái dương hàm. Tiếng kêu khớp gặp ở một tỷ lệ không nhỏ người bình thường và có thể tồn tại nhiều năm mà không gây phiền toái; nghiến răng ở trẻ cũng thường gặp. Ý nghĩa của chúng là: đây là lý do chính đáng để đặt một buổi khám, nhất là khi đi cùng cằm lệch hoặc hàm trượt.
Đọc thêm về khớp thái dương hàm: web đã có một cụm bài riêng về chủ đề này, dấu hiệu, nguyên nhân và cách chẩn đoán.
[NGƯỜI ĐĂNG GẮN URL: bài tổng quan cụm "Khớp thái dương hàm" trên bacsitrunglongbien.com][NGƯỜI ĐĂNG GẮN URL: bài về dấu hiệu rối loạn khớp thái dương hàm]
Ba tình huống nên đi khám sớm, đừng chờ
① Lệch mới xuất hiện, hoặc lệch tăng nhanh. So ảnh con năm nay với ảnh một hai năm trước; nếu khác biệt rõ, hãy đi khám, tốc độ thay đổi là thông tin bác sĩ rất cần.
② Lệch kèm đau. Đau vùng trước tai, đau khi nhai, đau khi há to, hoặc con than mỏi hàm thường xuyên.
③ Con từng có chấn thương vùng cằm hoặc vùng mặt. Đây là ý ba mẹ hay bỏ sót nhất, vì cú ngã thường xảy ra từ lâu và có vẻ đã khỏi hẳn. Lý do phải để ý: vùng lồi cầu vừa là một phần của khớp, vừa là một vùng tăng trưởng của xương hàm dưới. Y văn chấn thương hàm mặt trẻ em ghi nhận gãy lồi cầu ở trẻ nhỏ có thể để lại rối loạn tăng trưởng một bên xương hàm dưới như một biến chứng muộn, biểu hiện thành bất đối xứng mặt nhiều năm sau chấn thương; vì vậy các hướng dẫn chấn thương hàm mặt nhi khoa khuyến cáo theo dõi tăng trưởng dài hạn ở nhóm trẻ này.
Mà cú ngã đập cằm thường không được coi là chuyện lớn: con ngã xe đạp, khóc một lúc rồi thôi, cả nhà quên. Nếu con từng như vậy, hãy kể cho bác sĩ ở buổi khám, dù đã qua nhiều năm.
Ba mẹ cần nhớ

- Lệch nhẹ là bình thường; cái cần khám là lệch đi kèm một cái sai trong cách con cắn.
- Với nhóm lệch, thời gian không đứng yên, lệch chức năng kéo dài ở trẻ đang lớn có thể chuyển thành lệch thật. Đó là lý do khám sớm, không phải vì tình trạng nguy hiểm.
- Tiếng kêu khớp hay mỏi hàm không đồng nghĩa với bệnh lý khớp, nhưng đáng mang tới buổi khám.
Câu hỏi ba mẹ hay hỏi
Mặt con lệch nhẹ, có cần niềng răng không?
Không phải cứ lệch là niềng. Kết quả một buổi khám có thể là can thiệp ngay, có thể là hẹn theo dõi định kỳ, cũng có thể là kết luận rằng mức lệch của con nằm trong giới hạn bình thường.
Cằm con lệch, lớn lên có tự hết không?
Về mặt tăng trưởng, xu hướng thường ngược lại: khuôn mặt lớn lên thì phần chênh lệch giữa hai bên rõ hơn chứ ít khi tự cân lại.
Con có tiếng kêu ở hàm nhưng không đau, có phải đi khám ngay không?
Tiếng kêu đơn độc, không đau, không hạn chế há miệng, thường không phải tình huống gấp. Nhưng nếu đi kèm cằm lệch, hàm trượt khi cắn, hoặc con bắt đầu than mỏi hàm, thì nên sắp xếp một buổi khám.
Con em lệch giống hệt con nhà hàng xóm, làm theo cách của bạn ấy được không?
Bác sĩ Trung nhắc: “Mỗi bệnh nhân sẽ có một kiểu hình khuôn mặt khác nhau và kế hoạch điều trị khác nhau. Chúng ta không thể so sánh hàm răng của mình với người khác.” Hai đứa trẻ trông lệch giống nhau vẫn có thể thuộc hai nhóm nguyên nhân khác nhau.
Đọc tiếp trong cẩm nang
- Niềng răng cho con: cẩm nang toàn tập cho ba mẹ (4-16 tuổi)
- 12 dấu hiệu ở răng và mặt của con mà ba mẹ nên cho đi khám
- Con bị móm (cắn ngược): vì sao đây là loại cần đi khám sớm
Mặt lệch, cằm lệch một bên ở trẻ nên được nhìn bằng con mắt tăng trưởng, càng sớm càng có nhiều phương án. Ba mẹ đặt một buổi khám để bác sĩ đánh giá xem lệch đến từ răng, từ cơ hay từ xương.
Lưu ý: Bài viết cung cấp thông tin giáo dục sức khoẻ, không thay thế việc thăm khám trực tiếp. Mỗi trẻ có tình trạng riêng; kết quả điều trị khác nhau tuỳ từng ca.

